Poesias compostas per l'ütil dellas scolas (1907)

Da Wikisource.
Jump to navigation Jump to search
romancio

Flurin Valentin 1911 P Indice:Decurtins - Rätoromanische chrestomathie, VIII.djvu Poesias compostas per l'ütil dellas scolas Intestazione 16 febbraio 2016 25% Da definire

EPUB silk icon.svg EPUB  Mobi icon.svg MOBI  Pdf by mimooh.svg PDF  Farm-Fresh file extension rtf.png RTF  Text-txt.svg TXT


[p. 161 modifica][p. 20]

La paschiun e mort da Cristo.


Riflêtta pechadur, —
Per paia d' Inifiern painas
[p. 21] Dêt Cristo Salvadur
Il Sang da sas avainas.

5 Per tai debel môrtal.
Per t' condüer nel bun pôrt,
Nel regn tschélestial; …
Hai sufêrt la düra mort

Adam veva pecchà,
10 All' uman trêtal la môrt,
Jesu tras pür' buntà
Per t' spendrar dêt il seis côrp.

In Ghetsemane jêt
Il Segner buntadaivel; …
15 O Bap d' elern affêt,
Quant ést tü buntadaivel!

Seis mans vêrs tschèl standü,
Seis sguard clêr, ma dolaint.
Il chaltsch retiral tü,
20 Schêtal, Bap omniposaint,

Sch' êsser cha que pò,
Ma tia vöglia d' vainta.
Scha or' eu 'l baiver stò,
Las painas nom stramainta.

[p. 162 modifica]



25 Judas il traditur
A Jesus s' preschaintêt
Schônd: eu t' salüd Segnur!
(L' infam) el lura il bütschêt.

Jesus il respondêt:
30 Tradisast il teis Deis
(L' ingrat malign óm schlêt)
Cun ün bütsch, als maligns … teis,

[p. 22] Quà ils Jüdêus pervêrs
Cun suas e chadainas
35 As avanzêtan blers.
E Petrus — o quai painas!

Seis Deis vêr' al liar;
Subit la spad' or' tretal
Cristo pel liberar.
40 Ad ün lanzier tagletal

L' uregla, al sfatschà.
Jesus prônt il guarital
L' uregla, al sudà.
A Petrus lur' dutsch schetal:

45 Mêtt' aint la spad' o char,
Sch' eu liberar im vulès,
L' uman stovês tremblar,
La fôrza non im manchês.

Subit quel pövel tót
50 A Cristo chadainetan,
E dal ôt sazerdót
Da Hannas, il mainetan.

Da Pilato allur' els
La duman l' hanna mainà,
55 E a quà l' hanna quels
Per rebel il acchüsà;

Ma Ponzio non chatêt,
Finii il examinar,
Cuolpa ingüna, e schêt:
60 D' Erodas il stais mainar,

[p. 163 modifica]


Oz és Erodas quà,
Ésal, sco schais reo,
[p. 23] Erodas chastierà.
Cristo és ün galileo,

65 Il rai l' examinêt
E 'l metet in libertà,
Essend' el non chatêt
Mutiv dad il tgnair lià.

D' alv Cristus vesti fò,
70 Per segn dad innocenzia,
E ritramis injò,
Cha Ponzio sentenzia.

Pilatus vuleva
A Jesus il liberar,
75 El schêt: a quai deva
D' els dus, la libertà dar?

Il pövel szelerat
Cunvgnü culs sazerdôts
V' lêt l' óm del grônd misfat,
80 Esclamônd sco rabels tóts:

Libera Barnabbà!
Crucificha Cristi!
Ponzio seis mans lavà
Il surdêt al suplizi.

85 Oh orrur! oh infams!
Orb pövel surmanà.
Guai al giüdisch, cha tans
Degns dad êsser chastià

Ils mêtt' in libertà
90 E l' inocensia, per quels
Spregiürs d' umanità,
Ils lascha sufrir per els.

[p. 24] Quets Jüdeus del Tartar
A Cristus l' hana mainà …
95 Per il cruzifichar
Ora sü in Golghothà.

[p. 164 modifica]


Ün môrder sün la crusch
S' pentit del seis misfat
E schêt: Cristo spendradur
100 Lascham del tschél avair part.

Jesus il cunfortêt
Culs plêds dutschs e muraivels;
Tü sarast ôtz, el schêt,
Prol Bap tot buntadaivel.

105 Il môrder fó salvà
Dal Segner charitaivel.
O Bap da pür' buntà
Quant ést ôt amuraivel!

Quel chi ha chaminà
110 Sün la strada dell' erur,
Sün quella del puchà,
Chi perquor' il malfatur.

Sch' el sco Deis ha ordinà,
As vôlva ed as painta,
115 Schi gnaral or' sdrappà
Dall' infernala dainta.

Per il p' chader güdar,
Pel debel uman pervêrs,
Per del infiern salvar
120 Hal la crusch sufêrt per blêrs.


La têrr' e tot il univêrs

Deis és raimplii da ta buntà,
Tia curum' és pietà,
Vêrs ils debels umans pervêrs.
5 Deis nôs refüg, nôs protettur
Il meis urar ódal Segnur,
Bap da misericordia.

Per surbundanza, êu non t' rov'
Blêr' richêzzas temporalas,

[p. 165 modifica]

10 Bap da grazia bé dam tallas.
Las bsögnusas, ch' avair stov.
Sul at rov per san giüdizi,
Cha nun crod' in malefizi,
Cha t' cognóscha tai e mai.

15 Eu non t' rov onur e gloria,
Ch' aman tant l' umanità,
T' rov per ün viver inmaclà;
Stam tü pro, dam tall' vittoria.
Mi' ôtt' onur sia meis dovair,
20 Ma gloria avant tai cumparair
Cun cor devot muraivel.

[p. 32] Bap divin, neir t' vögl' rovar
Per lunga temporalità.
Curascha nel bsögn, ümiltà
25 Nel bain star vöglast am dar.
In teis sônchs mans ma vita stà,
E cur' am fast clômar da quà,
Retschaivam … … in ta gloria


[p. 33]

La Vipra e la Sanguêtta.

Ün tösgainta vipra schêt
Ün di ad üna tschtüschasang: …
No eschen ambas dus insêts,
Suvent môrdainsa al uman;

5 Ma êu osserv, cha l' óm as fida
Da tia bócca e del teis môrs,
Ed alincunter el as disfida,
E trembla da mai, sco dalla môrt.

[p. 34] L' effêt dels môrs es diferent;
10 Sch' el tguarda stôrt e mütscha da tai
E da mai s' fidal, ed im ha jent;
El ha ün bun mutiv perquai.

Sabbiast, sch' êu môrd ün ammalà,
Schi il risana da bun amì!
15 Ma tü — sch' lés san sco la sandà,
Tais mors és môrt, — el és finì.

[p. 166 modifica]


Osserv' il paragun lettur:
Ün invilgius óm fôs malign
Po grônd dôn far cun sa zensur,
20 E bain po far l' óm scôrt benign.
La Rana e la Jallina.

La Rana e la Jallina.


[p. 34] Spêr' üna rôssa üna iallina
Jeva plan plan côccadövônd,
La rana maliziusa üna
Schèt: ché vast quà côccôrônd?

5 Eu non craieva cha tü fossast
Ün' usché tant sischurainta,
Che hast danövs, ch' at demossast
D' aria fich pavunegainta?

„Danövs ingünas, êu hai ovà.“
10 Hast fat bé ün öv? ün sulêt?
Signura schi! non t' displascherà?
Tü t' meraviglast del pacêt?

Eu nom stupisch del teis iüvlar
Dal sghurghular la nôt e 'l dì,
15 Imparzial vögl' iüdichar:
Il teis quaccar és d' ün sturdì.
 
[p. 35] Sch' eu publichesch e fitsch savair
Meis pac aggì, — quel és nützgiaivel,
Ma teis sbragir, — tü post taschair,
20 Quel és dal tot inserviziaivel.


L' Oco e la Sêrp.

Ün di ün Oco as gloriêt:
„Quala bêscha ha dal tschél tans bains
Sco éu retschvü? êu sun sulêt
Cha percuoresch trais elemaints.
 
5 Eu demur nell' aua, nell' aria
E sün la têrra. Cura sun stangel
Da chaminar, schi am slargia
Las alas, — eu non cognosch mangel.

[p. 167 modifica]


Eu svol; … e schi' m fa plaschair
10 D' ir nell' aua, schi saia nodar.“
Üna sêrp non podêt taschair
Udind l' Oco tant as gloriar,

Ella il schêt: „Brav! non far
Il superbius, giacha non sast,
15 Né sco la quaglia chaminar,
Né sco l' aglia svolar, neir non hast.

Né la grazia, né la sveltêzza
Del delfin nel art da nodar.“
Lettur, non la blêrezza,
20 Ma la perfeziun sto ün prétschar.


[p.

43]

Il Cundüttur e l' Uors.

Ün iuven, scha craiais,
Per viaggiar pajais
Dals patêrns munts ió gnit,
Vöglius d' as far profit.
5 Per cumpôgn el piglêt:
L' uors e rômus palet.
 
E cun allegra fatscha
La flötta e la flascha,
Ün saichêt sün la rain,
10 E panêts quasi plain,
E nel cor bler curascha,
Eran si' equipascha.

[p. 44] Furtün' il fó amia
Alla pitschna fadia.
15 El fev' all' uors girar,
Ballar e tombolar.
La vöda buors' êu s' dj,
In pacs dits fó rimplj.

El strada fônd ün dì
20 Vêrs uras da mêzdi
D' iraint fól surmanà
Nel prà ôt inerbà,
Per quiêt digerir
E lòm, fraisch là

[p. 168 modifica]

dormir.


[p. 52]

Chant per cura vain elet iaraschun.


Tü Deis est l' ôttissem sovran, il possent,
Rai est dals rais in gloria, fôrz' e clement,
E rich da merzedi. Ils môrts ed ils vivs
Al teis tribunal gnir ston nel Paradis.

5 Nôs Jüdischs quì sun da tai ordinà,
In favur tia ün iüst cor ad els dà,
Il bain ch' els protegian e' l mal far punir,
Cha pôssa assaimper iüstizia flurir.

[p. 169 modifica]


L' exaimpel il cor del rai Ezecchia,
10 Ch' els a tai rovan sco il rai Josia,
E sco ün David sabbi, iüst e prudaint
Saimper iüdichan sco disch teis tschantamaint.

Fais tü zelants, o possaint Redentur!
Nels cors virtüds plantals, tü est il autur;
15 Ch' els possan assaimper iüstiz' a tot far,
Als iüsts proteger, e 'ls infams chastiar.

[p. 53] La libertà nossa mantegnla a Deis!
Inspiert' a tots pövels per ils cumônds teis,
L' intera Svizrera proteggela tü,
20 E sônch' uniun da assaimper da plü.


Chant alla Patria.

Guard' alla drêtt', alla snestr' e nel inter rondò
Paiais per cumgualar chatar del sgiür non s' pó.
[p. 54] O nà! o nà! a tai chara patrià
Da paragun non daia invardà.

5 Ne la Frantscha, ne la Spôgna, ne il Portogal,
Ne l' Austria, ne la Germagnia at sun egual;
Sull' e sullêtta est tü, o Svizzerà!
Tai sumgliônta non s' chatta, o Patrià!

Ingió es ün paiais, cha sco tü es liberà?
10 Quai as po gloriar da sia libertà?
O eguaglanza, o libra Patrià,
Seconda non as chatta, nà, o nà!

Qual palais ha gnü ün Tell, Funtana e Chaldar?
E chientinera ôters bravs dals cungualar?
15 Qual pövel il giuf della tjrania
S' ha scalözà, rot e büttavia?

Tü est sulêtta eroica, bella Patrià.
O libertà, proprietà da Svizzerà!
T' consola naziun da Diou elêtta
20 Da ta Patrià dad el protêtta.

[p. 170 modifica] [p. 80]

Per chantar iônd allas Vacanzas.



Viva quest bel dì!
Allegers as stà,
La scol' ha finì,
Allas ferias s' và.

[p. 81] 5 Sü Engiadinais!
Il temp és rivà
Dad ir al paiais;
Plaschairs spêttan là.

Sü iains dals paraints,
10 Els braman nôs buns,
Turnisters sün rains,
Allgrez' és sur munts.

Cumpôgns consculers,
Patriôts amis,
15 Divertimaints blers,
Là vainsa l' Elis.

Al fraisch la duman
Ün po bain stüdgiar,
Lura iains plan plan,
20 Iains a passeggiar.

Il davo mezdì
S' va a cunversar,
E finì il dì
A leger ballar.

25 O dutsch il plaschair
Giodair libertà!
Sü! iains a giôdair
Las ferias a chà (Chasa).


[p. 92]

Il Taglialegna.


Ün fich rômus ruver taiglev' ün villan,
Cun staint' e süuors gudagneval sais pan;
Suspürs cumpagnevan ils taigls della sciür,
Il viver dels povers asch esal e dür.

[p. 171 modifica]

5 Il villanêt scheva: perche non sun rich?
Tü crudel destin tüm turmaintast fich, fich.

Ün iuven, oh bêl! … cun sguard d' angelêt
Amablamaing prol villan s' approsmêt;
Chavês sco l' ôr veval, vestì alv brillaint,
10 Cun vusch suonora schèt el il seguaint:
Diou t' güda! turmainta taglialegnêt
Ta vögl' addemplirla m' es fich grônd dalèt.

Dim che tü plü bramast, t' vögl felicitar
Tü post giavüschar, tot vögl t' accordar.
15 Il pover villan da prinzip' as stramit,
Spèrt s' fêttal curasch' e pro l' angel el it,
Sa veglia chapütscha ió d' chê la piglêt,
Ed ils seguaints plêds al iuvnêt el il schêt:

Amabel bel iuven, tü angel ió d' tschél!
20 Teis plêds amuraivels dutschs sun plü cò mél
Scha vairamaing am vost felicitar,
Schi fa que ch' êu tóc, ch' in ôr vegn' as müdar.
Il iuven tschelest a quest rö s' riaintêt;
Cun bichêtin d' ôr al villan il tócchêt.

[p. 93] 25 Jent vêssa, cha vêssast megler giavüschà,
Addempli gnarà, que ch' ast pronunzià.
Tals plêds usche schônd, il iuvnêt subit
Vêrs tschel as ôzêt, e dal mónd el s' partit.
L' Arabia non ha dels profüms usche fins,
30 Sco quels chi laschêt il ivnêt dels divins.

Diou grazia! esclamêt il pover villan:
Va sciür! plü non t' bsögna per gudagnar pan. —
Subit dêttal prova … per a s' atschertar; …
Ün rôm da quel ruver … iêtal al tóccar.
35 Toccà ch' el l' havêt, … schi il rôm as storschêt,
Il grev pais dell' ôr il trêtió e 'l rumpêt.
 
Las glandas, (frütta) las föglas, mansinas e rôm
Tót era pür ôr rifletai che mammôn (ricchezza)
Allgrezias, o Segner! sun rich, vegn a chà,

[p. 172 modifica]

40 Lavura chi vol, eu dabsögn plü non hà;
Bun rôst d' ur' invia e fins biscottins —
Plü aua non baiv, baiv vins ils plü fins.

Bé üna sull' vot' amó mangia pan nair,
E baiv da quest' aua per stützer la said.
45 Sül tschisp spêr' il ruver a setzer s' matettal,
La criétta d' têrra cull' aua piglettal.
Quant crev' e glüschainta, oh magnific bella!
Ma l' aua in ôr müdad' esla ella.

Oh guai! gnanc' ün gót della cria culeva.
50 Il pan il pigletal e 'l mangiar el vuleva,
Ma eir quel in ôr as veva müdà;
Cun l' ôr, fôm e said eral tot scufortà.
Angoscha! miseria! che n' haia da far?
L' ôr nom baivrainta e nom po sadolar.

55 Oh Segner! êu nar, che n' hai giavüschà!
L' ingordia per ôr ecc' il resultà!
[p. 94] Oh, schain vêz' ôr avês au' e pan,
Che disgrazia, sun il plü miser uman.
Que ch' eu stimeva sco l' unic cufôrt
60 As vairifichescha, ch' es ma crudell' mort.

D' angosch' e lamaints il villan as sdaischdèt,
Ün sömi que era. — Allgrêzia! dalêt!
Invece del ôr n' hai meis pan giornalier;
Diou grazia! sparì és l' orrent piser.
65 Cun cor lev, cuntaint vegn' a lavurar,
Invece stair star l' ôr al perchürar.

Qual sömi bainissem instrui m' hà,
Cha Deis non accorda ün nar giavüschà.
Fich blêrs giavüschêssan tant' ôr co sablun,
70 E mai cuntains … fóssan; che uman birbun!
Blers giavüschêsan per lur fôs iüdizi
Que ch' ôrm' e corp main' al precepizi.

[p. 173 modifica] [p. 94]

La Juvnêtta e la Môrt.

Vé cun mai, o Juvnetta!
Eu sun l' angel … io dal tschél; …
Vè cun mai: il tschét at spêtta
Tü est nada per il tschel.

5 Tü nel numer est da quellas
Ch' aman Deis. Vé cun mai,
Spêrt iains pro las iuvantschellas,
Il bun Diou at vol pro sai.

Alas alvas inmacchadas
10 Da Cherubin at vestirast,
E cun rösas in tschel nadas
Teis chavels ils cranzerast.

[p. 95] Lasü vast a passeggar
In fraisch' ómbra, sün las fluors,
15 Angels bels e dutsch chantar
Esa là, e mai doluors.

Las fluors bellas udurusas
Grônd plaschair t' faran a tai;
Nel tschel sun dutschas demuras,
20 Sülà splend' ôter sulai.
 
Là l' eterna prümavaira
Ri' amabel all' uman,
Là il dì non ha mai saira,
Sainza têrm és la duman.

25 Vé partins … spêrt dalla têrra,
Ella spina il cor teis,
Jains ingió non és mai guêrra,
Vé nel bratsch del benign Deis.

Ah! t' seguir ient at vulêssa,
30 Angel, messager fidel,
Ma l' angoscha, cha 'ls meis dêssa
Partind d' els . . . . fóssa crudel.

[p. 174 modifica]


Sün quel bratsch, chi m' ha nudrida
Tanta crusch — ah per amur
35 Non metter, oh! ella crida,
Ella mora da dolur.

Non morirà, tü non la laschast,
Vêrs il tschel piglônd il svol;
A nova vita tü rinaschast,
40 Vé cun mai Diou usche vol.

Nels dutschs sömis all' aurora
Gnarastió la visitar;
[p. 96] Cun che cor ta mamm' allura
T' vezz'? — ün angel inmortal.

45 Tai pro ella t' ôdl' a gnir
Tia buna chara mamma.
Il ferì cor per il guarir
Est tül balsam, ést la manna.

Il lung svol sainza tremblar
50 Cun tai vegn, angel divin
Guidam pro Deis pel gloriar
Eternamaing, prol trun divin.

Schi iuvnêtta! spêrt m' abbratscha,
Sch' eu fêrm t' strentsch, non suspürar
55 T' fid' a mai, fêrm m' abbratscha,
Lung e' l travêrs, cha vains da far.

Schi 't dìsturbes quel infinì
Mar d' aria viv' saraina,
Schi vôlv' il ögl intemidì
60 Vêrs tschel, bôd sü rivaina.

Ecco ils dus viaggiadurs
Branclats sü svolan pro 'ls beats,
Il mond laschan e las dolurs
Nel paradis van pro 'ls amats.

65 La buna mamma, cha sót vusch
Ureva per sia diletta,
Udit allur' ün suspür dutsch
E prontainaing prol lét spert jettla.

[p. 175 modifica]


O dutsch, fich dutsch es seis durmir
70 Dal paradis parl' as sömgiar,
L' angelicc' bócca par' am dir,
Cha cun Deis si' l' a cunversar.

[p. 97] Sün l' alva fatscha vögl' ün bütsch,
Meis cor batta per l' abbütschar.
75 Sch' eu la sdruvuoil — ah! ün lev
bütsch

Ün secónd — anch' ün la stova dar.
Ma a quels bütschs indrumanzà
Restêt il côrp nöbel e bel;
L' ôrma in bratsch cun il beà
80 Vêrs tschel svoleva sü cun el.


[p. 125]

Alv e Côtschen.

Osservai la fascha bella
Ch' im orna la snestra ella.
Inocenz' alv, cotschen amur,
Oh ils pretschats dus bels culurs!
5 Amà ils hai e 'ls amerà
Sainz' interlasch assaimpermà.
 
Il plü magnific chi po dar,
Ed il plü bel ch' ün po pensar
Cun alv e cotschen sun dipints,
10 Vo m' inclegiais chars Engiadins.
Amà ils hai etc.

Scha passeggiond s' va pels giardins
S' vez' a flurir dus bels fluorins:
La rosa cul fin bun udur,
15 La lilia alv' simbol d' amur.
Amà ils hai etc:

Cura vegn da ma soorètta
Mi' allgrezia es perfêtta,
Sco lilia alv es sia pel,
20 Sco rösa es seis culur bel.

[p. 176 modifica]


Sch' la patrià im bsögnerà,
Prônt sa bandér' eu seguirà,
Quella côtschn' esla scol purpur
Cun in mêz l' alva … crusch d' onur.
25 Amà ils hai e 'ls amerà.
Sainz' interlasch assaimpermà.

[p. 129]

Sonet.

Sent, bel Cumün! tü m' hast dat la chüna,
Tü nom darast (sco para) la fóssa,
Essendo il destin da tai addüna
Im separa, ma appartegn a ta scôssa.

[p. 130] 5 Né munts, ne vals ans pon separar
Per tant addalönsch, cha 'm recchatta da tai
Meis spiert dacuntin a sai t' po attrar,
La distanza non t' separa da mai.

Retschaiva quest per ün tribut d' el;
10 Eu t' dedichêsch, o bel Sent! sco vaschin
Cordial, quest prodüt in ladin.

Sco sun, at resta a saimper fidel.
Quailch' ün da cor perquè grat im sarà,
E' t dutsch früt del poster im premierâ.